عصمت انبیاء از نگاه اهل‌سنت
861 بازدید
تاریخ ارائه : 10/27/2013 1:25:00 PM
موضوع: کلام

عصمت انبیاء از نگاه اهل‌سنت

«عصمت» در لغت به معناى محافظت و ممانعت  و امساک به كار رفته است.[1] اما در اصطلاح،اکثر علمای اسلامی عصمت را به «لطف الهی» تفسیر کرده‌اند که شخص معصوم در پرتو آن از انجام گناه و ترک اطاعت مصون می‌ماند، در حالی که قادر بر معصیت و ترک اطاعت است.[2]  

عصمت دارای مراتب مختلفی است که شامل عصمت در رفتار و غیر رفتار می‌باشد. قسم اول که خود عبارت از (عصمت در عقیده و عصمت در تلقی و ابلاغ وحی) است، تقریبا مورد اتفاق همه اندیشمندان اسلامی می‌باشد؛[3]اما قسمت دوم (عصمت در رفتار) معرکه آراء و گفتگو متکلمین اسلامی است که علمای امامیه بر عصمت مطلق پیامبران: و دیگر پیشوایان برگزیده الهی اجماع دارند و آنها را از هر گونه گناه؛ کبیره یا صغیره، عمدی یا سهوی، از آغاز تولد تا پایان عمر مصون و معصوم می‌دانند.[4]و همچنین امامیه اتفاق نظر دارند که تمام پدران و اجداد رسول خدا موحد بوده‌اند[5]، حتی اجماع علمای شیعه بر این است که عموی پیامبر؛ حضرت ابوطالب(ع) و نیز مادر آن حضرت «آمنه بنت وهب» مؤمن از دنیا رحلت کرده‌اند[6]. اما محققین اهل‌سنت قائل به عصمت نسبی پیامبران:می‌باشند و در این زمینه آراء متفاوتی دارند؛اکثر علمای معتزلی معتقدند که پیامبران پیش از بعثت و پس از آن نسبت به گناهان کبیره معصوم هستند؛[7] ولی برخی از متکلمان معتزله مانند ابو اسحاق نظام معتقدند که پیامبران الهی نه از روی تعمد، بلکه فقط از روی سهو و نسیان مرتکب گناه می‌شوند. این افراد بدون تفصیل بین گناهان کبیره و صغیره و ارتکاب آن پیش از بعثت و پس از آن، بر این نکته اصرار دارند که پیامبران به سبب معرفت و آگاهی که نسبت به گناه دارند بر خلاف مردمان دیگر به سبب ارتکاب سهوی گناه مورد مؤاخذه قرار می‌گیرند. ابن ابی الحدید در این باره می‌نویسد: «از ابی اسحاق و جعفربن مبشر حکایت شده است که پیامبران فقط از روی نسیان و سهو مرتکب گناه می‌شوند...» [8]

جرجانی به جاحظ نسبت می‌دهد که او فقط ارتکاب آن دسته از گناهان صغیره‌ای که حاکی از پستی و دنائت نباشد، آن هم به شرط سهوی بودن را جایز می‌شمارد.[9] اما آراء و نظرات متکلمان اشعری درباره عصمت در رفتار (عمل) پیامبران، متفاوت و گوناگون است به طوری که قابل جمع نیستند، توجه به چند نمونه این ادعا را ثابت می‌کند:

1. فخررازی از دانشمندان و مفسران اشعری انجام عمدی گناهان کبیره و صغیره را پس از بعثت جایز نمی‌شمارد. او در این زمینه می‌نویسد: «به درستی که انبیاء در زمان پیامبری از گناهان کبیره و صغیره از روی عمدی مصون می‌باشند؛ اما انجام این گناهان از روی سهو جایز است.»[10]

لازمه سخن فخررازی تجویز ارتکاب گناهان کبیره و صغیره پیش از بعثت است، همان طور که در مواقف، ایجی نیز به چنین ملازمه‌ای تصریح می‌کند و می‌نویسد: «... اما قبل از وحی، اکثر علماء گویند که ارتکاب گناهان کبیره از پیامبران ممتنع نیست؛ زیرا نه عقل دلالت بر امتناع می‌کند و نه معجزه‌ای در این زمینه وجود دارد.»[11]

2. قاضی ایجی از بزرگان اشعری عصمت از گناهان عمدی کبیره را به جمهور نسبت داده است و در مورد گناهان عمدی صغیره می‌گوید که به جز جبایی، دیگران انجام آن را جایز می‌شمارند[12].

3. غزالی که در فقه، مسلک شافعی و در کلام، اشعری مذهب است می‌نویسد: «ما جایز می‌دانیم که خداوند فرد کافری را به پیامبری برگزیند و او را با معجزه یاری نماید.»[13]

4. امام الحرمین از علمای اشاعره، ارتکاب عمدی گناهان صغیره را جایز می‌شمارد[14].

5. ابن حزم درباره عصمت نداشتن پیامبران می‌نویسد: «[شیعیان] به خاطر جهلی که دارند! بر آنها مخفی مانده است که بزرگترین فرزند آدم؛ پیامبر اسلام از پدر و مادری کافر به دنیا آمده است.»[15]

6. «حشویه» افراطی‌ترین دیدگاه در این زمینه را دارند، بعضی از آنها می‌گویند:

«ارتکاب هرگونه گناه، چه صغیره و چه کبیره، عمدا یا سهوا، قبل از بعثت و یا بعد از بعثت، بر پیامبران جایز است، حتی گناهانی مانند زنا و لواط.»[16]«گروهی دیگر معتقدند که محمد6قبل از بعثت کافر بوده است.»[17]

[1] . مقاييس اللغة، أبي الحسين أحمد بن فارِس بن زكَرِيّا، ج4، ص269؛ مفردات غريب القرآن، الراغب الاصفهانى، ص36؛ لسان العرب، محمد بن مكرم بن منظور، ج10، ص175

[2] . تصحيح إعتقادات الإمامية، الشيخ المفيد، ص106؛ رسائل الشریف المرتضی، ج3، ص325؛ باب حادی عشر، حسن بن یوسف بن علی بن مطهر حلی، ص204؛ مقالات الإسلاميين، ابوالحسن الأشعري، ص263؛ شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج7، ص8.

[3] . «(وأما الكفر فأجمعت الأمة علي عصمتهم منه) قبل النبوة وبعدها ولا خلاف لأحد منهم في ذلك (غير أن الأزارقة من الخوارج جوزوا عليهم الذنب وكل ذنب عندهم كفر) فلزمهم تجويز الكفر بل يحكى عنهم أنهم قالوا بجواز بعثة نبي علم الله تعالى أنه يكفر بعد نبوته » شرح المواقف، عضدالدین عبدالرحمن بن احمد الایجی، ص246. همچنین، ر.ک:شرح المقاصد في علم الكلام، التفتازانی، ج3، ص298؛ شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج7، ص18؛ منشور جاوید، جعفر سبحانی، ج5، ص31.

[4] . تنزیه الانبیاء، سید مرتضی، ص15؛ اوائل المقالات، الشيخ المفيد محمد بن محمد بن النعمان، ص68؛ نهج الحق وكشف الصدق، العلامة الحسن بن يوسف المطهر الحلي، ص142؛ گوهر مراد، عبدالرزاق لاهیجی، ص269.

[5] . «قال رسول الله (صلی الله علیه و آله وسلم): لم يزل ينقلني من أصلاب الطاهرين، إلى أرحام المطهرات حتى أخرجني في عالمكم هذا.»، اوائل المقالات، الشيخ المفيد محمد بن محمد بن النعمان، ص51. همچنین برای اطلاع بیشتر، ر.ک: المنهل السائغ لتقویم الزائغ فی اثبات ایمان آباء النبی، الحسن بن صادق الحسینی آل المجدد الشیرازی.

[6] . «وأجمعوا على أن عمه أبا طالب(رحمه الله)مات مؤمنا، وأن آمنة بنت وهب كانت على التوحيد، وأنها تحشر في جملة المؤمنين.»، همان.

[7] . قاضی عبدالجبار در فصلی که درباره عصمت آورده است گوید: «فصل فی ان الکبائر و ما یجری مجراها فی التنفیر لا یجوز علیهم قبل البعثة.» المغنی فی ابواب التوحید و العدل، القاضی ابوالحسن عبدالجبار، ج15، ص304.

[8] . «و حكى عن أبي إسحاق النظام و جعفر بن مبشر أن ذنوبهم لا تكون إلا على سبيل السهو و النسيان...»، شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج7، ص12.

[9] . «(وقال الجاحظ)يجوز أن يصدر عنهم غير صغار الخسة سهوا (...وقد تبعه فيه كثير من المتأخرين) من المعتزلة كالنظام والأصم وجعفر بن مبشر»، شرح المواقف، السيد الشريف علي بن محمد الجرجاني، ص26.

[10] .«إن الانبياء عليهم الصلاة والسلام معصومون في زمان النبوة عن الكبائر والصغائر بالعمد. أما على سبيل السهو فهو جائز.»، عصمة الانبياء، الفخر الرازى، ص9.

[11] .«....أما قبله فقال الجمهور لايمتنع أن يصدر عنهم كبيرة إذ لا دلالة للمعجزة عليه ولا حكم للعقل.»، المواقف، عضد الدين الإيجي، ص359.

[12] . «فإما كبائر أو صغائر، كل منهما إما عمدا وإما سهوا. أما الكبائر عمدا فمنعه الجمهور ...وأما الصغائر عمدا فجوزه الجمهور إلا الجبائي.»، همان، ص359.

[13] . «فإنا نجوز أن ينبئ الله تعالى كافرا ويؤيده بالمعجزة.»، المنخول في تعليقات الأصول، محمد بن محمد بن محمد الغزالي أبوحامد، ص224.

[14] . «وذهب إمام الحرمين منا وأبو هاشم من المعتزلة إلى تجويز الصغاير عمدا.»، شرح المقاصد في علم الكلام، التفتازاني، ج5، ص51.

[15] . «وغاب عنهم بجهلهم أن رسول الله6سيد ولد آدم هو ولد كافر وكافرة.»، الإحكام في أصول الأحكام، علي بن أحمد بن حزم الأندلسي، ج5، ص171.

[16] . «جوز قوم من الحشوية عليهم هذه الكبائر و هم أنبياء كالزنا و اللواط و غيرهما و فيهم من جوز ذلك بشرط الاستسرار دون الإعلان و فيهم من جوز ذلك على الأحوال كلها.»، شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج7، ص11.

[17] . «و قال قوم من الحشوية قد كان محمد(صلی الله علیه و آله وسلم)كافرا قبل البعثة»، شرح نهج البلاغة، ابن ابي الحديد، ج7، ص9.

سید محمد جعفر سبحانی